Zbiorowe zarządzanie prawem autorskim.

Zaiks, SFP, ZPAF, ZAPA, STOART i wiele innych. Czym są organizacje zbiorowego zarządzania i jaki mają zakres kompetencji?

W Polsce działa kilkanaście organizacji zbiorowego zarządzania. Są to stowarzyszenia zrzeszające twórców, artystów wykonawców, producentów lub organizacje radiowe i telewizyjne. Ich głównym zadaniem jest zarządzanie oraz ochrona praw autorskich ich członków. Istnienie tego typu organizacji jest dużym ułatwieniem dla osób korzystających z cudzej twórczości.  Dzięki temu, nie ma konieczności zwracania się do każdego z twórców z osobna, z prośbą o zgodę na wykorzystanie i ofertą wynagrodzenia. Wystarczy znaleźć właściwą organizację. Jeśli chodzi o muzykę, będzie to ZAIKS (Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych), w celu wykorzystania cudzej fotografii warto zwrócić się do ZPAF (Związek Polskich Artystów Fotografików), jeśli zaś chodzi o nagrania video, właściwy może się okazać ZPAV (Związek Producentów Audio-Video), do PRO (Polski Rynek Oprogramowania) warto się zwrócić, gdy chcemy wykorzystać cudze oprogramowanie. Do Polskich organizacji można zwracać się zarówno w sprawie polskiego, jak i zagranicznego autora, np. ZAIKS deklaruje, że reprezentuje obecnie 98% repertuaru na świecie. Jeśli jednak na danym polu funkcjonuje więcej niż jedna organizacja, należy sprawdzić, do której z nich należy twórca. Jeśli twórca nie należy do żadnej z organizacji, o tym która będzie właściwa, decyduje Komisja Prawa Autorskiego. Ustawa o prawie autorskim tworzy domniemanie, że organizacja zbiorowego zarządzania jest właściwa do zarządzania cudzą twórczością.  To znaczy, że twórca niejako z automatu wchodzi pod jej skrzydła.

kompetencje

Ustawa daje organizacjom trzy podstawowe uprawnienia. Po pierwsze mogą udzielać licencji na korzystanie z dzieła. Umowa zawierana jest bezpośrednio między korzystającym, a organizacją. Na jej podstawie pobierana jest stosowna opłata, która następnie trafia na konto osoby uprawnionej. Pola eksploatacji, na które licencja może być udzielna, są określane w zezwoleniu Ministra Kultury, wydawanego w formie decyzji (decyzja na podstawie której funkcjonuje ZAIKS). Co do zasady każda z organizacji ma zakres pól wystarczający do normalnego obrotu dziełem.

Drugim uprawnieniem przyznanym organizacją, jest dostęp do informacji na podstawie których ustalane jest wynagrodzenie twórców lub innych osób uprawnionych (np. spadkobierców). Oznacza to, że organizacja zbiorowego zarządzania może domagać się udostępnienia dokumentów, które uzna za niezbędne do wykonywania swoich obowiązków. To dodatkowe narzędzie, które sprzyja ochronie praw twórców. Możliwość wizyty panów z kontroli znacząco studzi zapał do np. manipulacji przy wykazach zgłaszanego repertuaru. Tym bardziej, że są organizacje, które za cel stawiają sobie kontrolę wszystkich korzystających będących podmiotami gospodarczymi, którzy zgłosili korzystanie z cudzego utworu. Ciekawym sposobem dbania o interesy twórców jest również korzystanie z usług tzw. tajemniczego klienta. Osoby, która odwiedza miejsca publiczne, takie jak sklepy, salony kosmetyczne, knajpy i sprawdza czy np. puszczana tam muzyka została zgłoszona do właściwej organizacji i czy są odprowadzane tantiemy z tego tytułu.

Trzecie uprawnienie przyznane przez ustawę, to możliwość ochrona praw autorskich również w procesie. Dzięki temu organizacja może wystąpić na drogę sądową działając w obronie praw autorskich, może również uzyskać status pokrzywdzonego w sprawie karnej.

Uprawnienia przyznane organizacjom są bardzo szerokie, ograniczają się jednak wyłącznie do terytorium Polski. Wydawca płyty CD z kolędami, który chciałby ją rozprowadzać na terytorium różnych krajów, powinien zgłosić się do właściwej organizacji w każdym z nich. Obecnie Unia Europejska pracuje nad dyrektywą wprowadzającą licencje międzynarodowe na muzykę. Dzięki temu wystarczyłoby uzyskać licencje w jednym kraju, ze wskazaniem terytoriów gdzie utwór ma być eksploatowany.

niezbędne?

Dzięki istnieniu organizacji lwia część obowiązków związanych z zarządem prawem zostaje zdjęta z twórcy, który może skupić się na rzeczach ciekawszych, natomiast korzystający nie musi za każdym razem prowadzić prywatnego śledztwa, mającego na celu wytropienie osoby uprawnionej. Pół biedy, jeśli twórca jest znany, a do tego jeszcze żyje lub ma jednego spadkobiercę. Gorzej jeśli twórca nie jest znany lub obecnie jego spadkobiercy to trzypokoleniowa rodzina, z której brat mieszka w Kanadzie, wnuk w Australii, a tak poza tym to wszyscy mają sobie coś za złe. W takiej sytuacji uzyskanie licencji na korzystanie z utworu może się okazać niemożliwe. Ponieważ mogłoby to sparaliżować funkcjonowanie kultury, odpowiedzialność za właściwe załatwienie sprawy została przerzucona na organizacje. Korzystający musi tylko sprawdzić w Internecie adres i telefon właściwej instytucji. To co dla jednych jest zaletą, dla innych może się okazać wadą. Osobom reprezentowanym nie zawsze odpowiada to, że ich twórczość trafia w szpony jakiegoś stowarzyszenia, które udziela licencji na lewo i prawo, nie dbając o to czy artysta życzyłby sobie aby jego twórczość była wykorzystana w danym kontekście. Tym bardziej, że zgodnie z ustawą, organizacja może odmówić udzielenia licencji tylko w wyjątkowych przypadkach. Nie bez znaczenia jest również sposób rozliczeń z artystami, który jest przedmiotem wielu burzliwych dyskusji. Z organizacjami jest jak z demokracją, może nie jest idealna, ale nie wymyślono do tej pory nic lepszego.

Poniżej znajduje się lista istniejących w Polsce organizacji zbiorowego zarządzania:

  1. KOPIPOL (Stowarzyszenie Zbiorowego Zarządzania Prawami Autorskimi Twórców Dzieł Naukowych i Technicznych)
  2. PRO (Polski Rynek Oprogramowania)
  3. REPROPOL (Stowarzyszenie Wydawców)
  4. SAiW Polska Książka (Stowarzyszenie Autorów i Wydawców)
  5. SARP (Stowarzyszenie Architektów Polskich )
  6. SAWP (Stowarzyszenie Artystów Wykonawców Utworów Muzycznych i Słowno-Muzycznych)
  7. SFP (Stowarzyszenie Filmowców Polskich)
  8. STL (Stowarzyszenie Twórców Ludowych)
  9. STOART (Związek Artystów Wykonawców)
  10. ZAiKS (Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych)
  11. ZASP (Związek Artystów Scen Polskich)
  12. ZPAF (Związek Artystów Fotografików)
  13. ZPAP (Związek Polskich Artystów Plastyków)
  14. ZPAV (Związek Producentów Audio-Video)

fot. na stronie głównej Georgia O’Keeffe and Orville Cox, Canyon de Chelly National Monument, Arizona źródło http://www.metmuseum.org/

© 2015 Sztuka Prawa
Wszelkie prawa zastrzeżone