Inspiracja w prawie autorskim

Co to jest inspiracja w prawie autorskim? Jak wykorzystać cudzy utwór, jeśli ma być dla nas tylko natchnieniem, a także gdzie jest granica między inspiracją a plagiatem.
Sztuka nie żyje w próżni, twórcy czerpią od siebie wzajemnie. W kulturze są obecne elementy, które człowiek przetwarza od wieków.  Antyczne postacie, motywy muzyczne czy idee architektoniczne, pojawiają się w sztuce w różnych konstelacjach. Prawo autorskie poza ochroną twórcy musi brać pod uwagę rozwój kultury, działania artystyczne nie powinny być krępowane przez paragrafy.
Cudzy otwór możemy wykorzystać na co najmniej trzy różne sposoby. Inspirując się nim, tworząc adaptację  lub wykorzystać jako cytat. Każdy z nich jest różnie traktowany przez prawo. Nakłada też różne obowiązki na twórcę. Z czym mamy akurat do czynienia, możemy ocenić patrząc na siłę artystycznej więzi między naszym utworem, a utworem, z którego czerpiemy. Nazwijmy go utworem pierwotnym.
Najsłabsza więź jest między utworem, który powstał jako inspiracja utworem pierwotnym. Utwór inspirowany korzysta z elementów, które nie są chronione przez prawo autorskie, np. z pomysłu. Raz na jakiś czas naszym światem filmowym wstrząsa fala drwiny za bardzo dosłowne wykorzystanie cudzego pomysłu na plakat filmowy
Wbrew obiegowej opinii, to nie jest plagiat. Autor wykorzystał, cudzy pomysł na zrobienie plakatu. Skomponował tło w sposób bardzo podobny lub nawet identyczny, ale jednak to było jego tło, nowe. Podobnie modele, może tak samo ustawieni, ale cała kompozycja została wykonana ponownie. Pomysł na kompozycje nie jest objęty ochroną. Chronione jest konkretne dzieło i jego konkretne, utrwalone fragmenty. Kiedy mielibyśmy do czynienia z plagiatem? Gdyby autor skopiował plakat, ale w sensie Ctr+C. Działanie twórcy polskiej wersji plakatu nie narusza prawa autorskiego. Chociaż nie jest wykluczone, że dystrybutor Elegii mógłby wystąpić z roszczeniem na innej podstawie, np. kodeksu cywilnego.
‍‏
Co jeszcze? Na przykład styl twórcy. Często widzimy to w sztukach wizualnych. Zanim uczeń przerośnie mistrza, silne osobowości, o wyraźnych stylach, mogą zdominować innych twórców. Fangor, Salvador Dali, Tamara Lempicka, a może Alfons Mucha, wykreowali swój własny styl który rozpoznają miłośnicy sztuki na całym świecie. Styl nie jest chroniony prawem autorskim, dzięki temu mogą się rozwijać kolejne pokolenia korzystające z ich dorobku.‏
Inspiracja nawiązuje do utworu pierwotnego, ale jest twórcza, pokazuje indywidualne podejście twórcy do tematu. Inspiracją może być nawet stworzenie filmu na motywach innego utworu, np. książki. Jeśli film zobrazuje pomysł np. na konflikt między człowiekiem a wielką dżdżownicą chcącą zniszczyć miasto, jak w opowiadaniach Murakamiego. Utwór będzie inspiracją, jeśli poza pomysłem głównej osi, reszta będzie stanowiła twórczy wkład autora filmu.
A co z elementami innych utworów? W sytuacji gdy utwór  zawiera np.  fragmenty dialogów, fabuły, sylwetki postaci, to nadal może być utwór inspirowany, ale wykorzystujący fragmenty cudzego dzieła. Oczywiście to tylko ogólne przykłady, każdą sprawę powinno się badać osobno. Zawsze trzeba brać pod uwagę jak nieostre potrafi być prawo autorskie.
Jakie formalności trzeba spełnić? Jeśli mamy do czynienia z inspiracją w prawie autorskim, nie musimy pytać o zgodę twórcy dzieła pierwotnego. Jeśli wykorzystujemy w nim (poza pomysłem) również elementy innego utworu, takie jak postacie, fragmenty dialogów, wówczas powinniśmy zawrzeć odpowiednią umowę na wykorzystanie fragmentów. Prawo autorskie nie wymaga również, aby przy utworach inspirowanych wskazywać autora i utwór, z którego pochodzi inspiracja. Mimo to, dobrym zwyczajem jest wskazanie zarówno autora, jak i tytułu dzieła, z którego czerpiemy. Tym bardziej, że autora chroni nie tylko prawo autorskie, ale również bardzo ogólnie, kodeks cywilny. Trzeba jednak podkreślić, że inspiracja w prawi autorskim jest jak najbardziej dozwolona i warto korzystać z tego prawa.
Różnica między utworem zależnym, inspirowanym, a takim, które wykorzystuje fragmenty, może być niezwykle trudna do określenia. Każdy przypadek trzeba badać bardzo ostrożnie, bo z każdą z opcji związane są inne obowiązki i przywileje twórcy.
Chcesz podzielić się swoją opinią? Artykuł (mimo wielkich starań autora) nie odpowiedział na wszystkie Twoje pytania? Daj znać w komentarzu lub przez e-mail! Inspiracja w prawie autorskim, to temat rzeka, na pewno jest o czym rozmawiać 

Autor: Marta Giers

 

Żadna część jak i całość artykułu nie może być powielana i rozpowszechniana  w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób bez zgody autora. Jakiekolwiek użycie lub wykorzystanie w całości lub w części bez zgody jest naruszeniem prawa jest zabronione pod groźbą kary i może być ścigane prawnie.
 
plakaty pochodzą z materiałów promocyjnych dystrybutorów:
Różyczka i Elegia- Monolith.pl
Popiełuszko- Filmpolski.pl
Sztos 2 – iti.pl
Casino Royal – uip.com

 

© 2015 Sztuka Prawa
Wszelkie prawa zastrzeżone